Η μαρξιστική συζήτηση για το φασισμό (Σπάρτακος)

Posted on 2013/10/12

0


Στο Σπάρτακο που κυκλοφορεί (Νο 112, Ιούνιος 2013):

τεύχος αφιέρωμα:

Η μαρξιστική συζήτηση για το φασισμό

[http://okde.org/provi/spartakos_parousiasi.htm]

Περιεχόμενα:

  • •Antonio Gramsci, Άρθρα για το φασισμό, 1921 – 1924 («Στοιχειακές δυνάμεις» [1921], «Σοσιαλιστές και φασίστες» (1921), «Οι Arditi del Popolo» (1921), «Η ανάπτυξη του φασισμού» [1921], «Ενάντια στον τρόμο» [1921], «Ούτε φασισμός ούτε Φιλελευθερισμός» [1924], «Φασισμός και δημοκρατία» [1924]), «Ο φασισμός και οι πολιτικές του» (1926), «Καισαρισμός» (1932-1934)
  • •Clara Zetkin, «Φασισμός» (1923)
  • •August Thalheimer, «Για το φασισμό» (1928)
  • •Leon Trotsky, «Βοναπαρτισμός και Φασισμός» (1934), «Βοναπαρτισμός, Φασισμός και Πόλεμος» (1940), «Πρόγραμμα Δράσης για τη Γαλλία» (1934), «Εθνικισμός και οικονομική ζωή» (1934)
  • •Jose Carlos Mariátegui, «Βιολογία του φασισμού» (1925)
  • •Daniel Guérin, «Φασισμός και μεγάλες επιχειρήσεις» (1938)
  • •Walter Benjamin, «Ο φασισμός ως αισθητικοποίηση της πολιτικής» (1936)
  • •Kurt Landau. «Ο Φασισμός στη Γερμανία. Για την αναγέννηση του εργατικού κινήματος» (1933)
  • •Guido Picelli, «Η εξέγερση στην Πάρμα» (1934)
  • •Νίκος Πουλαντζάς, «Σχετικά με τη λαϊκή απήχηση του φασισμού» (1976)
  • •Errico Malatesta, «Αυτό που πρέπει να κάνουμε τώρα» (1922), «Για την επικείμενη επάνοδο» (1923)

Σπάρτακος, Νο 112, Ιούνιος 2013

Αποσπάσματα από τα άρθρα:

«Η νίκη του φασισμού το 1922 πρέπει να ειδωθεί, συνεπώς, όχι σαν μια νίκη κερδισμένη εις βάρος της επανάστασης, αλλά σαν μια συνέπεια της ήττας που υπέστησαν οι επαναστατικές δυνάμεις μέσα από τις ίδιες τους τις εγγενείς αδυναμίες.

Ο φασισμός, ως κίνημα ένοπλης αντίδρασης που θέτει στον εαυτό του το καθήκον να θρυμματίσει και να αποδιοργανώσει την εργατική τάξη με σκοπό να την ακινητοποιήσει, ταίριαζε στα πλαίσια της πολιτικής της παραδοσιακής ιταλικής άρχουσας τάξης, καθώς και στον πόλεμο του καπιταλισμού εναντίον της εργατικής τάξης. Ως εκ τούτου, ευνοήθηκε στη γέννησή του, την οργάνωσή του και την ανάπτυξή του από όλες τις παλιές κυβερνώσες ομάδες ανεξαιρέτως – αλλά κυρίως από τους γαιοκτήμονες που ένιωθαν πιο απειλούμενοι από την πίεση του πληθυσμού της υπαίθρου. Κοινωνικά, ωστόσο, ο φασισμός βρήκε τη βάση του στη μικροαστική τάξη των πόλεων και σε μια νέα αστική τάξη της υπαίθρου που δημιουργήθηκε από τον μετασχηματισμό της αγροτικής ιδιοκτησίας σε ορισμένες περιοχές (φαινόμενα αγροτικού καπιταλισμού στην Εμίλια- καταγωγή μιας κατηγορίας μεσοαστών από την ύπαιθρο· “παραχωρήσεις γης”· νέες διαιρέσεις των γαιών).»

Antonio Gramsci, «Ο φασισμός και οι πολιτικές του»

«Μόλις διαδόθηκε η είδηση για την άφιξη των φασιστών [στην Πάρμα], η τοπική ηγεσία των Arditi del Popolo κάλεσε αμέσως μια συνάντηση με τους ηγέτες της ομάδας και τους έδωσε οδηγίες για την κατασκευή οδοφραγμάτων, τάφρων και αγκαθωτών συρμάτων άμυνας και τη χρήση οποιουδήποτε διαθέσιμου υλικού. Την αυγή, όταν δόθηκε η εντολή για να πάρουν τα όπλα και να ξεκινήσουν την εξέγερση, η εργατική τάξη βγήκε στους δρόμους – όπως ξεχύνονται τα νερά ενός ποταμού που έχουν σπάσει τα αναχώματα του. Με φτυάρια, αξίνες, σιδερένιες ράβδους, και όλα τα είδη των εργαλείων, βοηθούσαν τους Arditi del Popolo να ξηλώσουν τα πλακόστρωτα και τις ράγες του τραμ, να σκάψουν χαρακώματα, να υψώσουν οδοφράγματα με καροτσάκια, πάγκους, ξυλεία, σιδερένια δοκάρια και οτιδήποτε άλλο έπεφτε στα χέρια τους. Οι άνδρες και οι γυναίκες, οι ηλικιωμένοι και οι νέοι από όλα τα κόμματα και από τους ακομμάτιστους, ήταν όλοι εκεί, ενωμένοι με μια ενιαία, σιδερένια θέληση – να αντισταθούν και να πολεμήσουν.»

Guido Picelli, «Η εξέγερση στην Πάρμα»

«Ο φασισμός είναι η αντίδραση, όπως οι περισσότεροι γνωρίζουν ή νομίζουν ότι γνωρίζουν. Αλλά η σύνθετη πραγματικότητα του φασιστικού φαινομένου δεν μπορεί να ενσωματωθεί εξ ολοκλήρου σε ένα σχηματικό και απλοϊκό ορισμό. Το Διευθυντήριο [Directorio] είναι επίσης η αντίδραση. Και όμως, δεν μπορεί κανείς να μελετήσει την αντίδραση στο Διευθυντήριο όπως στο φασισμό. Και αυτό όχι μόνο λόγω της περιφρόνησης για τη βλακεία που αποδίδεται στο Πρίμο ντε Ριβέρα και στους μπράβους του. Όχι μόνο λόγω της πεποίθησης ότι αυτοί οι μετριότατοι ταρταρίνοι είναι απλώς ασήμαντοι και ανάξιοι για να επηρεάσουν την πορεία της ιστορίας. Αλλά, πάνω απ’ όλα, γιατί το φαινόμενο της αντίδρασης πρέπει να εξεταστεί και να αναλυθεί, εκεί όπου εκδηλώνεται σε όλη του την ένταση, εκεί που σηματοδοτεί την παρακμή μιας άλλοτε δυναμικής δημοκρατίας, εκεί όπου συνιστά την αντίθεση και το αποτέλεσμα ενός εκτεταμένου και δυναμικού επαναστατικού φαινομένου.

Στην Ιταλία, η αντίδραση μας παρουσιάζει τον μέγιστο πειραματισμό της και την μέγιστη προβολή της. Ο Ιταλικός φασισμός αντιπροσωπεύει πλήρως την αντεπανάσταση. Η φασιστική επίθεση ερμηνεύεται και πραγματοποιείται ως αποτέλεσμα μιας επαναστατικής υποχώρησης ή ήττας.»

Jose Carlos Mariátegui, «Βιολογία του φασισμού»

«Θα είναι πολύ πιο εύκολο για μας να νικήσουμε τον φασισμό αν μελετήσουμε τη φύση του και να διακρίνουμε με σαφήνεια τα χαρακτηριστικά του. […] Ο φασισμός, από αντικειμενική άποψη, δεν είναι η εκδίκηση της αστικής τάξης, σε αντίποινα για την προλεταριακή επίθεση ενάντια στην αστική τάξη, αλλά είναι μια τιμωρία του προλεταριάτου για την αποτυχία να πραγματοποιήσει την επανάσταση που ξεκίνησε στη Ρωσία. Οι φασίστες ηγέτες δεν είναι μια μικρή και κλειστή κάστα. Επεκτείνουν την επιρροή τους βαθιά μέσα σε πλατιά κομμάτια του πληθυσμού.»

Clara Zetkin, «Φασισμός»

«Στο πλαίσιο αυτό, είναι επίσης απαραίτητο να ξεκαθαρίσω το εξής. Η υπονόμευση του αστικοδημοκρατικού κοινοβουλευτικού καθεστώτος συντελείται βήμα-βήμα. Και η ίδια η αστική τάξη είναι ο κύριος παράγοντας σε αυτό. […] Η εγκαθίδρυση της ανοιχτής δικτατορίας μπορεί όμως να πραγματοποιηθεί μόνο μέσα από ένα άλμα, μια βίαιη κυβερνητική ανατροπή ή ένα πραξικόπημα, στο οποίο η ίδια η αστική τάξη είναι το παθητικό στοιχείο. Η αποστολή της είναι να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις μέσω των οποίων μπορεί να “σωθεί” κοινωνικά και να βιαστεί πολιτικά. Αλλά ίδιος ο βιασμός διεξάγεται από τον ήρωα του πραξικοπήματος. Το άτομο ή η οργάνωση γι’ αυτό το σκοπό μπορεί πάντα να βρεθεί όταν προκύπτει η ανάγκη. Οι κατάλληλες οργανώσεις προωθούνται από την ίδια την αστική τάξη είτε ενεργητικά είτε παθητικά.»

August Thalheimer, «Για το φασισμό»

«Τόσο η θεωρητική ανάλυση, όσο και η πλούσια ιστορική εμπειρία του τελευταίου τετάρτου του αιώνα έχουν αποδείξει με την ίδια βεβαιότητα ότι ο φασισμός είναι κάθε φορά ο τελευταίος κρίκος ενός συγκεκριμένου πολιτικού κύκλου που αποτελείται από τα εξής: η σοβαρότερη κρίση της καπιταλιστικής κοινωνίας· η αύξηση της ριζοσπαστικοποίησης της εργατικής τάξης· η αύξηση της συμπάθειας προς την εργατική τάξη και μια δίψα για αλλαγή από την πλευρά των μικροαστών της υπαίθρου και της πόλης· η ακραία σύγχυση της μεγαλοαστικής τάξης· οι δειλοί και ύπουλοι ελιγμοί της με στόχο την αποφυγή της επαναστατικής κορύφωσης· η εξάντληση του προλεταριάτου, η αυξανόμενη σύγχυση και αδιαφορία· η επιδείνωση της κοινωνικής κρίσης· η απογοήτευση της μικροαστικής τάξης, η λαχτάρα της για αλλαγή, η συλλογική νεύρωση της μικροαστικής τάξης, η προθυμία της να πιστεύει στα θαύματα· η προθυμία της για βίαιη μέτρα· η αύξηση της εχθρότητας προς το προλεταριάτο το οποίο έχει προδώσει τις προσδοκίες της. Αυτές είναι οι προϋποθέσεις για την ταχεία δημιουργία ενός φασιστικού κόμματος και τη νίκη του.

Οι επιτυχίες του φασισμού εύκολα κάνουν τους ανθρώπους να χάνουν κάθε προοπτική, τους κάνουν να ξεχνάνε τις πραγματικές συνθήκες που έκαναν να γίνει δυνατή η ενίσχυση και η νίκη του φασισμού. Ωστόσο, μια σαφή κατανόηση των όρων αυτών έχει ιδιαίτερη σημασία για τους εργάτες των Ηνωμένων Πολιτειών. Μπορούμε να το ορίσουμε ως ιστορικό νόμο: Ο φασισμός ήταν σε θέση να κυριαρχήσει μόνο σε εκείνες τις χώρες όπου τα συντηρητικά εργατικά κόμματα εμπόδισαν το προλεταριάτο να αξιοποιήσει την επαναστατική κατάσταση και να κατακτήσει την εξουσία.»

Leon Trotsky, «Βοναπαρτισμός, Φασισμός και Πόλεμος»

«Αν ο φασισμός δεν είναι προοδευτικός από πολιτική άποψη, δεν είναι ούτε και από οικονομική – αντίθετα απ’ ο,τι πιστεύουν ορισμένοι άνθρωποι. Απογυμνωμένος από όλα τα προσωπεία του, από όλες τις αντιφάσεις που θολώνουν το αληθινό του πρόσωπο, όλες τις δευτερεύουσες πτυχές που κρύβουν τόσα πολλά ουσιώδη χαρακτήρα του, καθώς και από το σύνολο των συνθηκών που προσιδιάζουν σε κάθε χώρα, ο φασισμός συρρικνώνεται σε αυτό: ένα ισχυρό κράτος που προορίζεται να παρατείνει τεχνητά ένα οικονομικό σύστημα που βασίζεται στο κέρδος και την ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής. […] η φασιστική δικτατορία είναι το σιδερένιο στεφάνι με το οποίο η αστική τάξη προσπαθεί να επιδιορθώσει το σπασμένο βαρέλι του καπιταλισμού. Εδώ κάποια διευκρίνιση όμως είναι απαραίτητη: το “βαρέλι”, σε αντίθεση με ο,τι πιστεύουν πολλοί, δεν ήταν σπασμένο από την επαναστατική δράση της εργατικής τάξης. Ο φασισμός δεν είναι η “απάντηση αστικής τάξης σε μια επίθεση του προλεταριάτου” της, αλλά μάλλον “μια έκφραση της παρακμής της καπιταλιστικής οικονομίας”. Το βαρέλι διαλύθηκε από μόνο της.

Ο φασισμός είναι, οπωσδήποτε, μια αμυντική αντίδραση της αστικής τάξης, αλλά κυρίως μια άμυνα απέναντι στην αποσύνθεση του δικού της συστήματος, παρά απέναντι σε οποιαδήποτε προλεταριακή επίθεση – δυστυχώς ανύπαρκτη. Η κρίση του ίδιου του καπιταλιστικού συστήματος είναι αυτό που συγκλόνισε τον καπιταλισμό από τα θεμέλια του καθώς στέρευσαν οι πηγές του κέρδους. Η εργατική τάξη, από την άλλη πλευρά, παρέλυσε από τις οργανώσεις της και τους ηγέτες της, την ώρα της αποσύνθεσης της καπιταλιστικής οικονομίας, δεν ήξερε πώς να πάρει την εξουσία και να αντικαταστήσει τον καπιταλισμό που πεθαίνει με το σοσιαλισμό.»

Daniel Guérin, «Φασισμός και μεγάλες επιχειρήσεις»

Στη διεθνή συζήτηση, που γίνεται εν μέρει στις γραμμές της σοσιαλδημοκρατίας και εν μέρει στις επαναστατικές ομάδες που βρίσκονται έξω από την Γ’ Διεθνή –η κομμουνιστική διεθνής απαγορεύει σοβαρές αντιρρήσεις στις γραμμές της και ιδιαίτερα στο γερμανικό κόμμα– αναφέρονται δύο ουσιώδεις λόγοι της σημερινής κατάστασης: η τρομερή οικονομική κρίση και το σύστημα των Βερσαλλιών. Η σοσιαλδημοκρατία κυρίως ολοένα με περισσότερη σαφήνεια δέχεται τη θέση ότι οι δύο αυτοί παράγοντες έκαμαν αναπόφευκτη τη νίκη του φασισμού.

Η ιστορία της γερμανικής επανάστασης διαψεύδει απόλυτα τη μοιρολατρική αυτή θεωρία και αποδείχνει καθαρά ότι οι ίδιες συνθήκες, που έφεραν τη νίκη του φασισμού, θα οδηγούσαν στη νίκη του προλεταριάτου σε δοσμένες συνθήκες. Έγινε συνήθεια να λέγεται ότι ο λυσσαλέος μικροαστός που τάχα ήταν πάντα αντιδραστικός είναι και παραμένει ο ένοχος. Αν όμως ρίξουμε μια ματιά στα τελευταία δέκα χρόνια της ταξικής πάλης στη Γερμανία, θα δούμε πως το προχωρημένο τμήμα της μικροαστικής τάξης, πολύ πριν να ριχτεί με απελπισία στις αγκάλες της αντεπανάστασης, προσπάθησε να βρει το δρόμο της προόδου δίπλα στο προλεταριάτο. Από το 1919 ως το 1923, ένα μεγάλο μέρος της μικροαστικής τάξης στράφηκε προς τη σοσιαλδημοκρατία, περιμένοντας απ’ αυτή βαθιά αλλαγή των οικονομικών και κοινωνικών σχέσεων. Απατήθηκε τόσο οικτρά όσο σχεδόν και το προλεταριάτο. Ακόμη από την άποψη της τάξης αυτής και των απαιτήσεων της αστικής δημοκρατίας, η σοσιαλδημοκρατία αποδείχτηκε δύναμη αντιδραστική. Τα ρεύματα της αστικής αριστεράς, την ξεπερνούσαν σχεδόν πάντα κατά πολύ σε ριζοσπαστισμό.

Kurt Landau. «Ο Φασισμός στη Γερμανία. Για την αναγέννηση του εργατικού κινήματος»

Η αυξανόμενη προλεταριοποίηση των σημερινών ανθρώπων κι ο αυξανόμενος σχηματισμός μαζών είναι δυο πλευρές του ίδιου και του αυτού φαινομένου. Ο φασισμός προσπαθεί να οργανώσει τις νεοδημιούργητες προλεταριοποιημένες μάζες, χωρίς να θίξει τις σχέσεις ιδιοκτησίας, προς την άρση των οποίων αυτές ωθούν. Η επαγγελία του είναι να βρουν οι μάζες ένα τρόπο έκφρασης (χωρίς καθόλου να βρουν το δίκιο τους). Οι μάζες έχουν το δικαίωμα της αλλαγής των σχέσεων ιδιοκτησίας· ο φασισμός προσπαθεί να τους δώσει μια έκφραση με τη διατήρηση των σχέσεων αυτών. Ο φασισμός κατά συνέπεια καταλήγει στην αισθητικοποίηση της πολιτικής ζωής. Στον βιασμό των μαζών, τις οποίες εξανδραπδίζει με τη λατρεία ενός φύρερ, αντιστοιχεί ο βιασμός ενός μηχανισμού, που υποτάσσεται στην παραγωγή λατρευτικών αξιών.

Walter Benjamin, «Ο φασισμός ως αισθητικοποίηση της πολιτικής»

 

Advertisements
Posted in: Politics, Society